మిత్రులు - శత్రువులు

 మిత్రులు - శత్రువులు

- కర్లపాలెం హనుమంతరావు

  

 రామాయణ, మహాభారతాలు,  నీతి శాస్త్రాలైన పంచతంత్రం, విదురనీతి వంటి ప్రాచీన వాజ్ఞ్మయం మానవ సంబంధాల లోతును, వాటిలో వచ్చే మార్పులను అద్భుతంగా ఆవిష్కరించాయి.

 

 "ప్రపంచంలో శాశ్వత శత్రువులు కానీ, శాశ్వత మిత్రులు కానీ ఉండరు; కేవలం స్వార్థం, కాలపరిస్థితులను బట్టి మిత్రులు శత్రువులుగా, శత్రువులు మిత్రులుగా మారుతుంటారు" అనేది భారతీయ జీవన తత్వంలో ఒక ముఖ్య భాగం.

 

పరిస్థితులు, అహంకారం, స్వార్థం కారణంగా ప్రాణస్నేహితులు సైతం ఘోరమైన శత్రువులుగా మారిన వృత్తాంతాలు భారతీయ  సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయి.

 

మహాభారతంలోని ద్రుపద - ద్రోణాచార్యుల వైరం ఇటువంటిదే.

 

ద్రోణ-ద్రుపదులు  చిన్నతనంలో భరద్వాజ ఆశ్రమంలో కలిసి చదువుకున్న ప్రాణస్నేహితులు. ఆ సమయంలో ద్రుపదుడు తాను రాజునయ్యాక సగం రాజ్యాన్ని ద్రోణుడికి ఇస్తానని మాట ఇస్తాడు. కాలం గడిచింది, ద్రుపదుడు పాంచాల దేశానికి రాజయ్యాడు, ద్రోణుడు పేదరికంలో మగ్గిపోయాడు.

 

తన కుమారుడు  అశ్వత్థామకు పాలు కూడా ఇవ్వలేని స్థితిలో, ద్రోణుడు పాత స్నేహాన్ని నమ్మి ద్రుపదుడి వద్దకు వెళ్తాడు. కానీ, ఐశ్వర్య గర్వంతో ఉన్న ద్రుపదుడు ద్రోణుడిని అవమానిస్తూ అంటాడు: "రాజుకు రాజుతోనే, దరిద్రునికి దరిద్రునితోనే స్నేహం కుదురుతుంది. ఒక సామ్రాజ్యాధినేతకు, భిక్షుకుడికి స్నేహం ఎలా సాధ్యం?"

 

ఈ అవమానం ద్రోణుడిలో తీవ్ర ప్రతికారేచ్ఛను రగిల్చింది. ఆయన హస్తినాపురానికి వచ్చి కౌరవ-పాండవులకు గురువై, అర్జునుడి సహాయంతో ద్రుపదుడిని బంధించి, అతని సగం రాజ్యాన్ని లాక్కుంటాడు. అలా ప్రాణస్నేహితులు పరమ శత్రువులుగా మారారు. దీనివల్లనే పాండవ-కౌరవ యుద్ధంలో ద్రోణుడిని చంపడానికి ద్రుపదుడు 'ధృష్టద్యుమ్నుడిని' యజ్ఞం ద్వారా కంటాడు.

 

రామాయణం కిష్కింధకాండలో వాలి, సుగ్రీవులు ఇద్దరూ ఒకరినొకరు అమితంగా ప్రేమించుకునే అన్నదమ్ములు,  ప్రాణస్నేహితులు. ఒక రాక్షసుడితో యుద్ధం చేయడానికి వాలి గుహలోకి వెళ్తాడు. ఏడాది గడిచినా వాలి రాకపోవడం, గుహ నుండి రక్తం ప్రవహించడంతో వాలి మరణించాడని భావించి, సుగ్రీవుడు గుహ ద్వారానికి పెద్ద బండరాతిని అడ్డుగా పెట్టి కిష్కింధకు తిరిగి వచ్చి రాజు అవుతాడు.

కానీ వాలి బతికి తిరిగి వస్తాడు. సుగ్రీవుడు కావాలనే తనను గుహలో పెట్టి, రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాడని వాలి అపార్థం చేసుకుంటాడు. వారి మధ్య ఉన్న మిత్రత్వం, సోదరభావం క్షణంలో శత్రుత్వంగా మారిపోతుంది. వాలి సుగ్రీవుడిని తరిమికొట్టి, అతని భార్య రుమను బంధిస్తాడు.

 

తెలుగు సాహిత్యంలో భర్తృహరి సుభాషితాలలో (ఏనుగు లక్ష్మణ కవి అనువాదం) మిత్రద్రోహం,  స్నేహ భంగానికి సంబంధించిన ఒక చక్కని పద్యం ఉంది:

 

కమలములు నీట బాసిన**

కమలాప్తుని రశ్మి సోకి కమలిన భంగిన్

తమ తమ నెలవులు దప్పిన

తమ మిత్రులు శత్రులౌట తథ్యము సుమతీ!

(తామర పువ్వులు నీటిలో ఉన్నంతవరకు సూర్యుడు వాటిని వికసింపజేస్తాడు (మిత్రుడిగా ఉంటాడు). కానీ అవే తామరలు నీటి నుండి వేరైతే, అదే సూర్యుని ఎండకు అవి వాడిపోతాయి. అలాగే మనుషులు తమ స్థానాన్ని, శక్తిని కోల్పోయినప్పుడు పాత మిత్రులు కూడా శత్రువులుగా మారిపోతారు.

 

 ఇందుకు విరుద్ధంగా ఆపద సమయాల్లోనో,  ఉమ్మడి శత్రువును ఎదుర్కోవడానికో  పరమ శత్రువులు కూడా తమ పగను పక్కనబెట్టి మిత్రులుగా మారిన సందర్భాలు పురాణేతిహాసాలలో అనేకం.

 

రామాయణంలో రావణాసురుడి తమ్ముడైన విభీషణుడు సహజంగా రాముడికి శత్రు పక్షానికి చెందినవాడు. లంకలో పుట్టి పెరిగిన రాక్షసుడు. కానీ రావణుడు సీతను అపహరించి అధర్మానికి పాల్పడినప్పుడు, విభీషణుడు హితవు పలికాడు. రావణుడు వినకపోగా, విభీషణుడిని లంక నుండి వెళ్లగొట్టాడు.

 

ఆ సమయంలో విభీషణుడు శత్రు పక్షమైన శ్రీరాముడిని శరణు వేడుతాడు. సుగ్రీవుడు తదితరులు విభీషణుడిని శత్రువుగా భావించి నమ్మవద్దని రాముడికి చెబుతారు. కానీ రాముడు శరణాగత రక్షణే పరమధర్మమని నమ్మి విభీషణుడిని మిత్రుడిగా స్వీకరిస్తాడు.

ఈ సందర్భంలో వాల్మీకి చెప్పిన శ్లోకం జగత్ప్రసిద్ధం.

 

సకృదేవ ప్రపన్నాయ తవాస్మీతి చ యాచతే |

అభయం సర్వభూతేభ్యో దదామ్యేతద్ వ్రతం మమ ||

( "ఎవరైనా ఒక్కసారి నా వద్దకు వచ్చి 'నేను నీవాడను, నిన్ను శరణు వేడుతున్నాను' అని ప్రార్థిస్తే, అతనికి సమస్త ప్రాణుల నుండి అభయాన్ని ఇస్తాను. ఇది నా వ్రతం.")

 

ఇలా శత్రుపక్షంలోని విభీషణుడు రాముడికి పరమ మిత్రుడిగా మారి, లంకా యుద్ధంలో రాముడి విజయానికి కీలక పాత్ర పోషించాడు.

 

మహాభారతం - శాంతిపర్వంలోని  మార్జాల - మూషిక వృత్తాంతం ఇలాంటిదే. భీష్ముడు యుధిష్ఠిరునికి రాజనీతిని బోధిస్తూ "లోమశుడు"అనే పిల్లి,"పలితుడు" అనే ఎలుక కథను చెబుతాడు.

 

పిల్లి, ఎలుక పుట్టుకతోనే పరమ శత్రువులు. ఒక అడవిలో ఒక వేటగాడు వేసిన వలలో పిల్లి చిక్కుకుంటుంది. అదే సమయంలో ఆ పిల్లి ఉండే చెట్టు కిందే ఉన్న ఎలుకను చంపడానికి ఒక వైపు పాము, మరోవైపు ముంగిస పొంచి ఉంటాయి.

 

ఇప్పుడు ఎలుకకు ప్రాణ సంకట స్థితి ఏర్పడింది. అప్పుడు ఎలుక ఆలోచించి, వలలో చిక్కుకున్న పిల్లి వద్దకు వెళ్లి ఒక ఒప్పందం చేసుకుంటుంది: "నేను నీ వలను కొరికి నిన్ను కాపాడతాను, నువ్వు నన్ను పాము, ముంగిసల నుండి కాపాడు" అని. పిల్లి అంగీకరిస్తుంది. అలా ప్రాణభయం వల్ల పరమ శత్రువులు ఇద్దరూ తాత్కాలికంగా మిత్రులయ్యారు. ఎలుక వలను కొరికి పిల్లిని కాపాడుతుంది, పిల్లి వల్ల ఎలుక ప్రాణాలు దక్కుతాయి.

 

ఈ రాజనీతిని వివరిస్తూ మహాభారతంలో ఒక అద్భుతమైన శ్లోకం ఉంది:

 

నాస్తి జాతు రిపుర్నామ మిత్రం నామ న విద్యతే |

సామర్థ్యా జ్జాయతే మిత్రం రిపవశ్చ తథా స్వభావతః ||

( లోకంలో పుట్టుకతోనే ఎవరూ శత్రువులు కారు, మిత్రులూ కారు. కేవలం వారి అవసరాలు, ప్రయోజనాలు పరిస్థితులను బట్టే మిత్రులు, శత్రువులు ఏర్పడుతుంటారు.

 

తెలుగు సాహిత్యంలో వేమన,  సుమతీ శతక కర్త బద్దెన వంటి కవులు మానవ సంబంధాలలోని ఈ హెచ్చుతగ్గులను సమాజానికి ఎంతో సులువుగా అర్థమయ్యేలా చెప్పారు.

 

సహాయం చేసేవాడే నిజమైన మిత్రుడని, కీడు చేసేవాడే శత్రువని, రూపాలను బట్టి కాకుండా వారి ప్రవర్తనను బట్టి గుర్తించాలని నీతి శాస్త్రాలు చెబుతాయి. ఒకవేళ శత్రువు మనల్ని శరణు కోరి వస్తే, పాత పగలను మరిచి మిత్రునిలా ఆదరించాలని లోకోక్తి.

 

ఉపకారికి నుపకారము

విపరీతము కాదు సేయ వివరింపంగా

నపకారికి నుపకారము

నెపమెన్నక సేయువాడె నేర్పరి సుమతీ!

 

వేమన తన శతకంలో కూడా  శత్రువు పట్ల కూడా ఎట్లా మిత్రభావంతో  మెలగాలో హితవు చెప్పాడు.

 

చంపదగిన యట్టి శత్రువు తనచేత

జిక్కెనేని కీడు సేయరాదు

పొసగ మేలుచేసి పొమ్మనుటే చాలు

విశ్వదాభిరామ వినురవేమ!

 

భారతీయ సాహిత్యం మనకు అందించిన అమూల్యమైన సందేశం—వ్యక్తుల మధ్య ఉండే సంబంధాలు శాశ్వతం కావు. అహంకారం, అసూయ, స్వార్థం ప్రవేశించినప్పుడు ప్రాణ స్నేహితులైన ద్రోణ-ద్రుపదులు, వాలి-సుగ్రీవులు కూడా శత్రువులుగా మారిపోయారు. వివేకం, ఆపద, ధర్మ రక్షణ వంటి  అవసరాలు వచ్చినప్పుడు రావణుని సోదరుడైన విభీషణుడు రామునికి మిత్రుడయ్యాడు. పుట్టు శత్రువులైన పిల్లి-ఎలుక వంటి మూగజీవులు కూడా సఖ్యత కనబరిచాయి.

 

కాలపరిస్థితులను బట్టి మిత్రులు శత్రువులుగా, శత్రువులు మిత్రులుగా మారడం సహజమే కాని, మనిషి  నిరంతరం వివేకంతో వ్యవహరిస్తూ, స్నేహభావాన్ని పెంపొందించుకోవడమే శ్రేయస్కరం.

***